رهبران دو سوی خط " دیورند " در محاق حرکتهای زیگزاگی

( راهکارهای پیشنهادی برای حل مشکل "خط دیورند")

بعد از امضا قرار داد خط "دیورند" توسط امیر عبد الرحمان خان و جدای میان قبایل دو سوی آن خط، ریشه های نفاق و جدال در بستر جغرافیای منطقه ای از هند بریتانوی تا روسیه تزاری در راستای ایجاد زخم ناسور تاریخی در روابط کشورها بخصوص افغانستان و هند بریتانوی و بعدها پاکستان و حامیان آنها صورت گرفت. "معادله چند مجهولی" خط استعماری دیورند که توسط نماینده استعمار انگلیس در هند بریتانوی "سرماتیمه دیورند" با امیر عبد الرحمان خان به تعبیر میر محمد صدیق فرهنگ "مستبد با کفایت" در 114 سال قبل (1893 میلادی) در راستای سپاسگزاری امیر از حمایت دولت انگلیس در مواجهه با مشکلات و مخالفان داخلی بخصوص هزاره جات و شمال، پلان گردید که تا هنوز راه حل برای این معادله به نظر نمی رسد. مجهولات که در این معادله می توان تصور کرد، سیاست مداران پشتون در دوسوی خط دیورند، حاکمان کابل – اسلام آباد و دولت استعمارگر انگلیس و امروز دولت اقتدارگرای آمریکا می باشند. این معادله باتوجه به اینکه به ضرر مردم افغانستان بخصوص پشتونهای دو سوی این خط بود؛ در عین حال امیر مستبد حاضر شد برای خوش خدمتی و در راستای تقدیر از حمایت های کشور انگلیس، به ضرر هم تباران خود رضایت دهد و برای جبران این ضرر ملکیتهای سایر اقوام افغانستان بویژه هزاره ها و ازبک ها را به پشتونهای متضرر از سیاست کجدار و مریض امیر هدیه نماید، و این امر را یک وجیبه ملی برای جبران ضرر آنان قلمداد کند. چنانکه امیر مستبد خطاب به بخشی از تبار پشتون می نویسد: « شكايت سردار عبدالقدوس خان از جاي است كه مردم دراني صد هزار خانوار اند و پنج صد الی شش صد تن از راه ايليت و قومي در هزاره جات رفته باقي همه در خانه های خود نشسته اند و اگر چنان چه مردمی بودند و غيرت قومی داشتند از دو خانه يك نفر كمر نبرد به معاونت دولت مي بستند همانا پنجاه هزار مرد جرار مي شدند كه دمار از روز گار اشرار هزاره كشيده و جود ايشان را از مملكت افغانستان نيست و نابود مي كردند و از امر مكنون خاطر والا كه پيشنهاد ضمير منير دارد و مي خواهد كه اراضی و املاک هزاره را به مردم درانی بدهد؛ آگاه مي شدند زيرا كه دولت انگليس قدم تصرف پيش نهاده و جبل كوژک را شكافته و موضع چمن را كه خاک طايفه ی اچكزايی از مردم درانی است عمارت كرده محل اقامت قرار داده است كه اين تصرف و تصاحب دولت مذكوره سر زمين مردم اچكزايی را، باعث پايمالی مردم درانی است پس در وقتی از پای مالی مأمون و محفوظ خواهند گشت كه املاک هزاره را صاحب و قابض شوند و اكنون مردم درانی بر بستر غفلت خوابيده خير و شر و نفع و ضرر خود را نيک نمی دانند .» [1]  از این رو بود که عبدالرحمان خان به پاس خدمات خود از جمله امضا قرار داد ننگین "خط دیورند"، لقب رئیس دلاور اعظم، احترامی طبقه ی اعلای ستاره هند را از سوی ملکه ویکتوریا در یافت می دارد.[2] این فراز از تاریخ برای روشن شدن نحوه طرح، امضا و تنفیذ آن نوشته شد. 

 خط دیورند و مشکلات ناشی از آن در برهه کنونی

آنچه در خلال این 114 سال نصیب کشورهای دخیل شده است، تنش آفرینی، اختلاف افگنی، عدم اعتماد متقابل و مصارف هنگفتی است که برای بدست آوردند امتیاز از این رهگذر متحمل می شود، چیزی دیگری نیست. در کشورهای افغانستان و پاکستان و حامیان بیرونی آن بنا به اقتضائات زمانی و به قدرت رسیدن مهره های که منافع خود را در دامن زدن به آتش "دیورند" می دانسته اند این مسأله فراز و فرود فراوان را پشت سر گذاشته است. روزی مسأله پشتونستان جای سایر مسائل مهم و ملی را چنان اشغال می کند که تمام دقت و ژرف بینی سیاست مداران سطحی بین را به خود معطوف می دارد و گاهی چنان به فراموشی سپرده می شود که اصلا معادله و بحران به این نام و نشان وجود ندارد! اکثر پادشاهان افغانستان و سیاست مداران تبار پشتون دو سوی خط همان گونه که در مقاله "فرصت سازی و فرصت سوزی ( پارادوکس مناطق جنوبی و مرکزی)" به آن شاره گردید؛ همیشه از "خط دیورند" برای بهره برداری سیاسی و بسیج افکار تباری برای تحکیم موقعیت خود استفاده می کنند و هیچگاهی قصد جدی برای حل مشکل همیشگی آن را به عنوان یکی از راه حلها مطمح نظر قرار نمی دهند. غیبت مشکل "خط دیورند" در جرگه امن منطقه ای که چند روز پیش در کابل به کار خود پایان داد، نشان از عدم عزم جدی دو طرف برای حل مشکل خط دیورند حکایت دارند و شعار همیشگی که " پشتونهای دو سوی خط دیورند تروریست نیستند بلکه دو عضوی یک بدن هستند که یک روح دارند"[3] را زمزمه نمودند.

باید صادقانه و شجاعانه اعتراف کنیم و بپذیریم که تا زمان که مشکل "خط دیورند" حل نشود، زمامداران پاکستانی دست از دخالت در امور افغانستان بر نخواهند داشت و هر روز بیش از گذشته به شکلهای گوناگون و زیرکانه بحران افراطی گری و طالبانیسم را تداوم خواهند بخشید. اگر به اظهارات صدر اعظم پاکستان در افتتاحیه جرگه امن دقت کنیم ایشان زیرکانه از پذیرفتن طالبان به عنوان یک گروهی سیاسی در صحنه تحولات افغانستان نام می برد و مشکل طالبان را که در دوسوی "خط دیورند" در میان برادران پشتون از نفوذ قابل توجهی برخوردار هستند، مشکل داخلی افغانستان می داند و از طرف دیگر پشتونهای وزیرستان شمالی و جنوبی خود را متعلق به پاکستان می دانند نه افغانستان.

راهکارهای پیشنهادی برای حل معضل "خط دیورند"   

برای حل معادله چند مجهولی خط استعماری "دیورند" و پایان بخشیدن به مشکلات و معضلات که از این رهگذر دامن گیر مردم افغانستان و پاکستان در طول بیش از یک قرن گردیده اند، چند راهکار به نظر می رسد که می تواند بخشی از هزینه های سنگین تحمیلی بر مردم دو کشور را به سمت پروژه های اقتصادی و توسعه منطقه ای به جای پرداخت مصارف گزاف به اپوزیسیون دو کشور، سوق داد و از ایجاد نهادها و ارگان های تشریفاتی و هزینه بر به عنوان حمایت از اقوام و قبایل مرزی دوری جسته و به جای آن سرحدات کشور را از ورود تروریست و دهشت افگن امن ساخت.

1. رفراندوم و مراجعه به افکار و آراء اقوام دو سوی خط دیورند جهت ملحق شدن به کشور خاص. این راه حل برای بلند مدت به نفع مردم دو سوی خط دیورند می باشد. زیرا از این طریق خود سرنوشت خود را تعیین کرده اند و از لحاظ نورمهای بین المللی نیز منطبق بر آزادی و دموکراسی است.
2. مراجعه به آراء و برگزاری همه پرسی در کشورهای افغانستان و پاکستان در سطح ملی جهت تعیین سرنوشت خط دیورند به عنوان خط مرزی. دخالت دادن سایر کتله های قومی در حل بحران کنونی لازم به نظر می رسد و از این طریق می توان به منافع ملی و مصالح کلی کشور به عنوان هدف مهمتر و استراتیژیک نگاه کرد و از افتادن در دام تبارگرای و قومی نجات یافت.
3. ایجاد کشور مستقل بنام "پشتونستان" متشکل از اقوام دو سوی خط دیورند آخرین راه حل به نظر می رسد. که این کار نیز می تواند از طریق تفاهم و برگزاری لوی جرگه اقوام دو سوی خط دیورند و با حمایت و موافقت حکومت های حاکم در دو کشور محقق شود و یا از طریق ارگانهای قانونی و مدنی دو کشور و بر مبنای تفاهم و توافق بین دو کشور و حمایت سازمان های بین المللی صورت گیرد.

البته ما نیز واقفیم که ممکن است راه حل اخیر بجای حل مشکل، خود آفریننده دهها مشکل دیگر گردد و منطقه را با یک بحران و چالش دیگری مواجه سازند، اما برای خارج شدن از بحران فعلی چاره جز تن دادن به یکی از این راه حل ها و را هکارها راه دیگری به نظر نمی رسد.

نکته آخر اینکه:  ممکن است این نوشته غرض آلود و خلاف منافع ملی تفسیر گردد، اما این نوشته دیدگاه شخصی است و به هیچ وجه دیدگاه گروه خاص یا تبار خاص نیست و فقط برای تبیین راه حل مشکلی بنام "خط دیورند" نگاشته شده است و البته ارائه طرح و راهکار بمعنای عدم نقص یا اشتباه آن نمی باشد و با این دید که " از اصطکاک افکار برق حقیقت می جهد " به طرح مذکور رو آوردیم. و آنگهی التیام زخم چرکین "خط دیورند" جز با جراحی آگاهانه میسر نمی باشد و حرکت زیگزاگی روی خط "دیورند" با عصای جادوی تباری مشکل را چاره نخواهد کرد.