پيروزي اوباما با شعار تغيير و تأثیر آن بر آينده افغانستان

در جهان مدرن و دیجیتالی امروز که مرزهاي فرضي و ملّي كشورها با توليد، تبادل و انتقال بهت‌آور اطلاعات عملاً فروپاشيده است، تأثیر پذیری دولت­هاي ملّي و مستقل از روند تحولات بين­المللي در ابعاد سیاسی، اجتماعی و اقتصادی امری عادی و اجتناب­ناپذير تلقی می‌گردد. در دنياي ناپدار و به­هم پيوسته عصر ارتباطات و جهاني شدن، هيچ دولت و كشوري ـ هرچند مقتدر و ثروتمند ـ نمي­تواند از پيامدها و برايندهاي گريز ناپذير دگرگوني­هاي پرشتاب در سطح جهاني بركنار بماند.

اما در كنار حقيقت يادشده، اين واقعيت روشن را نيز نمي‌توان انكار كرد كه سطح و ميزان تأثيرپذيري كشورها از رخدادها و تحولات بيروني و جهاني، رابطة معناداري با سطح آسيب­پذيري و ناتواني كشورها و يا توانايي­ها و ظرفيت‌هاي موجود و بالقوه آنها دارد. كشورهاي باثبات، توانمند و برخوردار از اقتصاد قوي و دانش فني روز، در مقياس كمتر از طوفان­ها و جريان­هاي بيروني و جهاني متأثر مي‌شوند. در نقطه مقابل، كشورهاي بي­ثبات، ناتوان و فاقد نظام سياسي و مديريتي توانمند و اقتصاد قوي، از هرگونه تحولات و طوفان­هاي بيروني به شدت دچار آسيب و تأثيرپذيري مختل كننده مي­شوند. در اين ميان كشور آشوب­زده و دولت نوپاي ما (افغانستان) به دلايل پر­شمار كه اينك جاي طرح و شرح آنها نيست، متأسفانه از سطح تأثيرپذيري بالايي در قبال رويدادها و تحولات جهاني و بيروني برخوردار است.

 کشور افغانستان به لحاظ برخورداري از ساختار سیاسی ـ اجتماعي ويژه، وجود طیف‌ها و گروه‌های ناهمگون و ناموزون سياسي، اجتماعي و ایدئولوژیکی

و در نهايت، فقدان انسجام ساختاري و وحدت ملي؛ همواره عرصه و پهنة تأثيرگذاري­ها، رقابت­هاي پيدا و پنهان و مداخلات قدرت­هاي جهاني و منطقه­اي بوده است. صرف نظر از گذشته­هاي  دور، در سه دهه بحران و آشوب سياسي جاري، كشور و مردم ما شاهد دست­اندازي­ها، مداخلات و حتي يورش­هاي نظامي قدرت­هاي جهاني و ممالک منطقه و همجوار بوده است. مولود و محصول اين دخالت­ها و دست اندازي‌هاي پرشمار و بي­مهار نيز، سیه­روزي ملي و خاكسترنشيني امروز ماست.

پس از كودتاي 7 ثور 1357كه با حمايت و دخالت اتحاد شوروي سابق به وقوع پيوست، روند و روال اِعمال نفوذ و تأثيرگذاري دولت­ها و جريان­هاي خارجي بر تحولات و رخدادهاي داخلي كشور، در دو جبهه و عرصه موازي (دولت و مخالفان) آغاز گشت و متأسفانه تا امروز هم اين پديده زشت و روند ناميمون ادامه دارد. روزی و روزگاری اتحاد جماهیر شوروی سابق، تأثير تعيين كننده و غير متعارف بر سياست­ها و جهت­گيري‌هاي داخلي و بين المللي افغانستان داشت و همه راه­ها به مسكو و كاخ سرخ ختم مي­شد. در همان روزگار، در اردوگاه نيروهاي مقابل دولتِ وابسته به مسکو (مجاهدين يا گروه­هاي جهادي) نيز کشورهای پاکستان، ایران، عربستان و برخی از کشورهای غربی به ترتیب بیشترین نفوذ و تأثیرگذاری را بر جناح­ها و گروه‌های مسلح مجاهدین داشتند. در عصر سلطه سياسي و نظامي  طالبان و القاعده نيز بیشترین حجم تأثیرگذاری برخط­مشي و عملكرد اين گروه­ها، مربوط به سازمان­هاي استخباراتی و طیف‌های مذهبی (دیوبندی) پاکستان بود. در حال حاضر کشورهای غربی مسلط بر افغانستان و بخصوص ايالات متحده آمریکا، تأثیرگذاران بي­رقيب و بي‌بديل در عرصه سياست داخلي و خارجي اين كشور هستند و تمام راه­ها به قصر سفيد و بروكسل (مقر ناتو) ختم مي­شود. 

بر بنيان حقايق پيش­گفته، راهبردها و سياست‌هاي فراملي کشور آمریکا و يا هرگونه تغييرات و تعديلات در آنها، تأثير مستقيم و غيرقابل انكاري بر روند تحولات سياسي، نظامي و اقتصادي افغانستان برجاي مي­گذارد. راهبردها و خط‌مشي­هاي بين المللي ايالات متحده و يا تغيير و تعديل آنها، بر دو سوي مناقشه و منازعه افغانستان (دولت و مخالفان مسلح) بطور مساوي و موازي تأثيرگذار است. تأثیر پذیری دولت کنونی کابل از آمریکا چنان هويدا و آشکار است كه نیازي به دلیل و برهان ندارد. دولت کنونی کابل در ساحت­ها و ابعاد مختلف سياسي، نظامي، اقتصادي، امنيتي و حتي تأمين بودجه جاري دولت، اداره امور روزمره كشور و تأمين حداقل مايحتاج مردم، به مساعدت­هاي آمريكا، دول غربي و سازمان­هاي بين المللي متكي است و طبعاً هرگونه تغيير يا تعديل در سياست­ها و راهبردهاي كشورهاي پشتيبان، تأثير مستقيم بر اوضاع و روند تحولات اين كشور دارد.

 تأثیری پذیری طالبان از سياست­ها و راهبردهاي کاخ سفيد نيز بر كسي پوشيده نيست. چه آمریکا را بازنده جنگ کنونی با طالبان و گروه القاعده زیر عنوان "مبارزه با تروریزم" بدانیم که بعد از هفت سال به این فرجام رسیده است؛ یا اينكه اساساً ظهور و تداوم حيات طالبان و القاعده را بر اساس ایما و اشاره آمریکا با هدف مهم­تر و حیاتی‌تر تفسیر و تحلیل نماییم؛ در هر دو فرض و حالت آنچه عیان است این است که طالبان به نحو برجسته از سیاست غیر شفاف و ابهام انگیز آمریکا متأثر هستند و فراز و فرود آنها تأثير تعيين كننده بر تداوم حيات و حضور طالبان در عرصة سياسي و نظامی افغانستان دارد.

هرچند انتخاب «باراک اوباما»ی سیاه پوست به سمت ریاست جمهوری قدرتمندترین کشور جهان پیام‌ها و پيامدهاي گوناگونی برای داخل و خارج آمریکا  به همراه داشته و دارد؛ اما آنچه در این اينجا مورد کنکاش ماست، تأثیر این گزینش بر روند تحولات کشور ما می‌باشد.

سؤال اساسی این است که تأثیر این انتخاب بر سیاست پیشین کاخ سفید در موضوع مبارزه با تروریزم، بر انتخابات ریاست جمهوری سال آینده افغانستان، بر آینده شخص پرزیدنت کرزی، بر سازش و دخیل ساختن طالبان در قدرت سیاسی در راستای پروسه امتیاز دادن به آنها، بر پالیسی "ملیشه سازی" در برخی از نقاط کشور و بالاخره بر اوضاع اجتماعی، سیاسی و اقتصادی کشور چه خواهد بود؟

پاسخی که می‌توان به این پرسش‌ها داد این است که استراتژی سیاست مداران کاخ سفید در طول حیات سیاسی این کشور همواره از یک ثبات نسبی برخوردار بوده است و تنها تاکتیک‌ها و روش‌هاست که با تغییر كليددار كاخ سفيد تغییر خواهد کرد. بنابراین سیاست آمریکا در قبال افغانستان و اوضاع این کشور در دوران زمامداری دموکرات­ها و اوباما دچار تغییرات اساسی و عمده نخواهد شد و تنها اولویت‌ها و روش‌های کاربردی و متد عملیاتی ممکن است دستخوش تغییر و تحول گردد. با این‌حال با استناد به تجربیات گذشته و نیز محدودیت‌هایی که سردمداران کاخ سفید در شرایط حاضر با آن مواجه هستند، می­توان گزینه­ها و احتمالات زیر را در پرتو سیاست خارجی دموکرات­ها و اوباما در ارتباط با افغانستان مطرح کرد:

1.  مشی و شیوه­ای تکیه بر قدرت نظامی و توسل به قدرت سرنیزه در روابط بین الملل در  هردو جناح حاکم بر آمریکا یعنی دموکرات‌ها و جمهوری خواهان در گذشته یکسان بوده و در آینده نیز چنین خواهد بود.

2.  هرگونه تغییر در سیاست و استراتژی راهبردی آمریکا در قبال کشورهای خارجی از جمله افغانستان نیازمند زمان و هزینه سرسام آور است که اقتصاد شديداً بيمار و بحران زدۀ ایالات متحده در شرایط حاضر توان تحمیل و تحمُل چنین هزینه­ای را ندارد.

3.  جبهه مبارزه با تروریزم و افراط­گرايي مذهبي در روند تغيير احتمالي خود در دوره‌ای اوباما نهایتاً به فرايند تعدیل و اصلاح در تروریزم یابی و انتخاب گزینه‌های جدید و یا سکوت در مقابل گزینه‌های قبلی منجر خواهد شد. زمزمه حذف اسامی برخی از سران طالبان و حزب اسلامی حکمتیار از لیست سیاه تروریستان بین المللی در همین راستا قابل تفسیر و تأمل است.

4.  با تغییر کلیددار کاخ سفید، احتمال تغییر و تبدیل رئیس جمهور افغانستان در سال آینده بیش از گذشته قوت یافته است و هم اکنون برخی از سیاست مداران افغانی نزدیک به آمریکا که بخت خود را برای انتخابات ریاست جمهوری سال آینده محک می‌زنند؛ در تلاش هستند که خود را به تیم پیروز در آمریکا بیش از پیش نزدیک سازند. 

5.  بعد از سپری شدن هفت سال از اظهارات بسیار دلگرم کننده بوش رئیس جمهور آمریکا و هزینه شدن نزدیک به بیست میلیارد دلار از کمک‌های جهانی در افغانستان، اوضاع اقتصادی و سطح رفاه عمومی مردم افغانستان تغییر قابل توجهی ننموده است و در زمان رئیس جمهور جدید نیز به نظر نمي­رسد این تغییرات قابل اعتنا و چشمگیر باشد.                

از آنچه تا اينجا گفته شد می‌توان به این نتیجه رسید که سیاست مداران جدید در کاخ سفید می‌بایست بیش از گذشته در امور افغانستان توجه نموده و محتاط باشند که اندک اشتباهی در تغییر تاکتیک‌ها و روش­ها به شکست متفضحانه آن کشور منجر خواهد گردید که جبران آن برای آنها غیر قابل تصور و پیش بینی خواهد بود. عدم توجه به فرهنگ و عنعات ملی مردم افغانستان، تکیه و اصرار دولت کابل با حمایت حامیان خارجی خویش در بازسازی نامتوازن منطقوی، گسترش و تنفیذ تبعیض مزمن گذشته میان مردم افغانستان و امتیاز دادن برای گروه‌های تروریستی و ایجاد گروه‌های شبه نظامی قبیله‌ای بنام "اربکی" در راستای اهداف کوتاه مدت؛ به شکست سیاست بلند مدت آمریکا و هم پیمانان وی در افغانستان سرعت خواهد بخشید. 

سرمقاله فصلنامه «روزگار» خزان 1387