X
تبلیغات
غرجستان - عوامل ارتقاء بهره وری
وبلاگ غرجستان در زمینه های اجتماعی، سیاسی، مذهبی و اقتصادی اقدام به نشر مقالات می نماید.

عوامل ارتقاء بهره وری در آیات و روایات

مقدمه 

در اقتصاد کلاسيک و معمول بهره وری و استفاده بهينه از عوامل توليد يکی از شاخصهای موفقيت نظام اقتصادی مطرح شده است. آنچه در اين نوع اقتصاد به عنوان ارتقاء بهره وری محسوب می شود، استفاده بهينه و کارا از تمام عوامل و نهاده های موجود و ترکيب آن به نحو مطلوب که با کمترين عوامل بيشترين توليد را انجام داد؛ مورد نظر است تا توليد کننده از اين طريق بتواند سود خود را حد اکثر سازد. زيرا در اقتصاد سرمايه داری هدف انسان اقتصادی، ماکزيمم سازی سود است و در نظام اقتصادی اسلام نيز می توان گفت که هدف انسان اقتصادی، ماکزيمم سازی سود در چهارچوب قوانين اسلامی است البته اهداف ديگر را نيز می‌توان در آن دخيل دانست اما غالب توليدکنندگان در جامعه اسلامی به دنبال حد اکثر سازی سود مطابق ضوابط شرعی می‌باشند.

علم اقتصاد را چه " مطالعه ای رفتار انسانی در رابطه ميان مقاصد و منابع کمياب که مورد استفاده ی مختلف دارند "[1] تعريف کنيم يا علم " ارزشيابی و انتخاب"[2] بدانيم و چه قايل به علم اقتصادی اسلامی بشويم و چه آن را مطلق بدانيم و در چهار چوب آئين خاص محصور نکنيم؛ در جامعه اسلامی رفتارهای خاص وجود دارد که خصيصه غالب به حساب می آيد لذا برای دستيابی به نتيجه مطلوب در رفتارهای اقتصادی جامعه اسلامی، ناگزيريم به آنها توجه نمائيم. از ديدگاه اسلام ارتقاء بهره وری و استفاده از نقطه بهينه، مفهوم وسيعتر و گسترده تری دارد که در اين نوشتار به برخی از موارد آن اشاره می گردد.

واژگان کليدی: آيات/ روايات/ بهره وری/ کارآيی/برکت

تعاريف

بهره وری عبارت است از: "رابطه بين محصول و عوامل توليد"[3]

بهره وری را می توان به جزئی و کلی تقسيم کرد. بهره وری جزئی، نسبت ستاده به يکی از نهاده ها است. بهره وری کل، نسبت محصول به تمام نهاده های به کار گرفته شده در فرايند توليد می باشد.[4] 

کارآيی به وضعيت بهبود يافته ای گفته می شود که نتوان آن را در جهت بهبودی بيشتر تغيير داد.[5]

عوامل ارتقای بهره وری

الف. بهبود کيفی کار و سرمايه

ب. روش های ترکيب کار و سرمايه

ج. تغيير فن آوري

عوامل مؤثر بر بهره وری

الف. عوامل مادی

ب‌.     عوامل معنوی

در اين نوشتار تلاش ما بر آن است که به برخی از عوامل معنوی مؤثر بر بهره وری از ديدگاه آيات و روايات هر چند به صورت فشرده بپردازيم و بحث از عوامل مادی مؤثر بر بهره وری را به فرصت ديگر واگذار می کنيم.

از ديدگاه قرآن و احاديث رابطه مثبتی بين ايمان به مبدأ، معاد، شکر، انفاق و استغفار و بين برکات آسمان و زمين وجود دارد. هر کدام از اين عوامل می توانند باعث افزايش و فزونی نعمت ها و برکات مادی شوند.

 

1. ايمان، تقوا و اعتقاد به خدا و معاد

و لو أنّ اهل القری آمنوا و اتقوا لفتحنا عليهم برکات من السماء و الارض و لکن کذبوا فأخذناهم بما کانوا يکسبون.[6]

و اگر اهل شهرها و آبادی ها، ايمان آورده و پرهيزکاری کرده بودند، هر آينه برکات آسمان و زمين را بر آنان می گشوديم، ولی [ آيات ما را] تکذيب کردند؛ ما هم آنان را به کيفر اعمالشان مجازات کرديم.

«لفتحنا عليهم برکات من السماء و الأرض» جواب "لو" شرطيه است که جريان برکات از آسمان و زمين را مشروط بر دوگزينه کرده است، ايمان و تقوا.

 منظور از برکات در آيه چيست؟ برکات استعاره کنايی است " زيرا برکات را به مجرايی تشبيه کرده که نعمت های الهی از آن مجرا بر آدميان جريان می يابد"[7] 

بعضی برکات را در آيه به نزول باران و روئيدن گياهان و برخی به اجابت دعا و حل مشکلات زندگی تفسير کرده اند. اين احتمال نيز وجود دارد که منظور از برکات آسمانی، برکت های معنوی و مقصود از برکات زمينی، برکت های مادی باشد.[8]

برکت چيست؟

علامه طباطبايي: وهی الخيرات النامية و اصله الثبوت فنموّ الخير يکون کناية عن ثبوته بدوامه... برکت خيرات و نيکی های در حال رشد و نموّ است. اصل آن ثبوت می باشد و رشد و نموّ خير کنايه از ثبات و دوام آن است.[9]

روايات

الف. «الحرکة برکة، حرکات الظواهر توجب برکات السرائر»[10] امام علی در نهج البلاغه می فرمايد: حرکت و کار و تلاش برکت است، تلاشها و حرکات ظاهری موجب افزونی و ازدياد نعمت و خير می باشد.

ب. در تعليل اين که چرا مشورت برکت است؛ امير مؤمنان علی عليه السلام می فرمايد: فقد اضاف عقلا الی عقله، مشورت عقلی را به عقل او می افزايد.[11]

ج. قال (صلى الله عليه وآله): فی التوراة مكتوب يابن آدم اتق ربك، و بر والديك و صل رحمك أمد الله فی رزقك، و أيسر لك يسرك و أصرف عنك عسرك.[12]

پيامبر خدا (صلی الله عليه و آله و سلم) فرمود: در تورات نوشته شده است که ای فرزند آدم! از پروردگارت بپرهيز، و به پدر ومادرت نيکی کن و صله رحم انجام بده که خداوند روزی تو را گسترش می‌دهد، و آسانی را برای تو ميسر می‌سازد و سختی را از تو دور می‌کند.

از آيات و روايت متعدد می توان به دست آورد که ايمان، تقوا و اعتقاد به مبدأ، معاد و عمل صالح، تأثير مستقيم در زندگی مادی ( وفور نعمت، افزايش بازده و بهره وری عوامل توليد) دارد که حتی نزول باران، رويش گياهان و اجابت دعاها، نتيجه آن دو است.

 

2. استغفار

از منظر آيات و روايات استغفار و توبه و بازگشت به سوی خدا يکی ديگر از عوامل مؤثر بر ارتقای بهره وری ياد شده است. چنانکه ازدياد نعمت های آسمان و زمين، بر طرف شدن گرفتاری ها و مشکلات از آثار استغفار و بازگشت به سوی خدا شمرده شده است.

فقلت استغفروا ربکم إنه کان غفارا. يرسل السماء عليکم مدرارا. و يمددکم باموال و بنين و يجعل لکم جنات و يجعل لکم انهارا.[13]

به آنها گفتيم: از پروردگارخويش آمرزش بطلبيد که او بسيار آمرزنده است تا باران های پر برکت آسمان را پی در پی بر شما فرستد و شما را با اموال و فرزندان فراوان کمک کند و باغ های سر سبز و نهر های جاری در اختيار تان قرار دهد.

اين آيه شريفه يک نعمت بزرگ معنوی و پنج نعمت بزرگ مادی را به مستغفران وعده می دهد. بخشودگی گناهان و پاکی از آلودگی، ريزش باران ها مفيد و به موقع و پر برکت، فزونی اموال، فزونی فرزندان (سرمايه های انسانی)، باغ های پر برکت و نهر های آب جاری.[14] 

روايات

الف. عن النبی (صلى الله عليه وآله) قال: أكثروا الاستغفار فانه يجلب الرزق.[15]

از پيامبر خدا (صلی الله عليه و آله و سلم) نقل شده است که فرمود: زياد استغفار کنيد که آن موجب جلب روزی می گردد.

ب. در حديث طولانی که از امام علی عليه السلام در مورد اسباب و موجبات فقر و افزايش روزی بيان شده است، حضرت استغفار را يکی از عوامل ازدياد و فزونی نعمت ها می داند. ...ثم قال (عليه السلام): ألا أنبئكم بعد ذلك بما يزيد فی الرزق ؟ قالوا: بلى يا أمير المؤمنين، فقال: الجمع بين الصلاتين يزيد فی الرزق، و التعقيب بعد الغداة و بعد العصر يزيد فی الرزق، و صلة الرحم تزيد فی الرزق، و كسح الفناء يزيد فی الرزق، و مواساة الاخ فی الله عز و جل يزيد فی الرزق، و البكور فی طلب الرزق يزيد فی الرزق، و الاستغفار يزيد فی الرزق...[16] سپس حضرت فرمود: آيا بعد از اين اسباب ( موجبات فقر)، از اسباب که باعث افزايش روزی مي‌شود، به شما خبر بدهم؟ عرض کردند: بلی ای امير مؤمنان. حضرت فرمود [چيزهای که موجب افزايش روزی مي‌شوند عبارتند از]: جمع بين دو نماز، خواندن تعقيبات بعد از نماز صبح و عصر، صله رحم، جارو کردن خاکروبه از منزل، کمک به برادر دينی در راه خدا، صبح زود بدنبال روزی رفتن و استغفار و بازگشت [به سوی خدا].

ج. عن ابی عبد الله (عليه السلام) قال: قال رسول الله (صلى الله عليه و آله): من ظهرت عليه النعمة فليکثر ذکر « الحمد لله» و من کثرت همومه فعليه بالإستغفار و من الحّ عليه الفقر فليکثر من قول « لا حول و لا قوة الا بالله العلی العظيم» ينفی عنه الفقر.[17]

از امام صادق (ع) نقل شده است که پيامبر خدا (ص) فرمود: هر که نعمتها بر او آشکار شده (و متنعم شود) بايد ذکر « الحمد لله» زياد بگويد و هر که غم و غصه اش افزايش يابد بايد از خدا طلب آمرزش کند و هر که فقر بر او فشار آورد، بايد زياد « لا حول و لا قوة الا بالله العلی العظيم» بگويد، فقر از او برطرف مي‌شود.

در حديث ديگری که از پيامبر خدا نقل شده است که آن حضرت برای جبران کم شدن روزی و ازدياد آن استغفار را سفارش فرمود.

 د. قال رسول الله (صلى الله عليه و آله): من أنعم الله عز و جل عليه نعمة فليحمد الله و من استبطأ الرزق فليستغفر الله، و من حزبه أمر فليقل لاحول و لاقوة إلا بالله.[18]

پيامبر خدا (ص) فرمود: هر که خداوند نعمتی به او داد بايد خدا را سپاس گويد و هر که روزی او کم شود بايد از خدا طلب آمرزش کند، و هر که دچار اندوه سخت گردد بايد "لا حول و لا قوة الا بالله" بگويد.

3. شکر

يکی ديگر از عوامل مؤثر بر بهره وری، شکر گزاری است.

شکر چيست؟ شکر گزاری ممکن است به يکی از سه نحو انجام شود؛ قولی، اعتقادی و قلبی و عملی و ممکناست هر سه با هم مقصود باشد. علامه طباطبايی در تفسير شکر احتمال دوم را بر می گزيند و می نويسد: «شکر نعمت، عبارت از اظهار نعمت با اعتقاد، گفتار و رفتار» است.[19] و اظهار نعمت از جهت عمل را در جای ديگر به « وضع النعمة فی موضعه» استفاده درست از نعمت و به کارگيری بهينه عوامل گرفته اند که در نهايت بهره وری را به دنبال دارد.[20] 

و اذ تأذن ربکم لئن شکرتم لأزيدنکم و لئن کفرتم إن عذابی لشديد.[21]

و [بخاطر بياوريد] هنگامی را که پروردگار تان اعلام داشت: اگر شکر گزاری کنيد، [نعمت خود را] بر شما خواهم افزود و اگر ناسپاسی کنيد مجازاتم شديد است.

الف. رسول الله (صلى الله عليه و آله): إن لله عبادا اختصهم بالنعم، يقرها فيهم ما بذلوها للناس، فإذا منعوها حولها منهم إلى غيرهم.[22]

پيامبر خدا (صلی الله عليه و آله و سلم): برای خدا بندگان است که خداوند آنها را غرق در نعمت کرده است، آنچه برای مردم مصرف کرده اند، باعث استقرار نعمتها مي‌شود، و هر گاه نعمتها را از مردم دريغ کنند؛ خداوند نعمتها را از آنان سلب کرده و به ديگران منتقل می‌کند.

ب. قال (صلى الله عليه و آله): من يشکر الله يزده الله.[23]

پيامبر خدا (ص) فرمود: هر که از خدا سپاسگزاری کند، خدا روزی او را زياد می‌کند.

ج. عن الصادق، عن أبيه (عليهما السلام) أن رسول - الله (صلى الله عليه و آله) قال: من عظمت عليه النعمة اشتدت لذلك مؤنة الناس عليه ؟ فان هو قام بمؤنتهم اجتلب زيادة النعمة عليه من الله، و إن هو لم يفعل فقد عرض النعمة لزوالها.[24]

از امام صادق (ع) از پدرش نقل شده است که پيامبر خدا (صلی الله عليه وآله و سلم) فرمود: هر که نعمتی بر او رو آورد مخارج مردم نيز بر او افزايش می‌يابد، اگر شخص متنعم هزينه مردم را داد؛ از جانب خدا نعمت زياد

 بر او جلب مي‌شود، و اگر اين کار را نکرد نعمت را در معرض زوال قرار داده است.

د. قال رسول الله (صلى الله عليه و آله): ما فتح الله على عبد باب شكر فخزن عنه باب الزيادة.[25]

پيامبر خدا (صلی الله عليه وآله و سلم) فرمود: خداوند باب سپاسگزاری را بر روی بنده اش نگشود مگر اين که باب برکت و افزايش ( روزی) را برای او گنج ساخت.

 

4. انفاق

آيات و روايات متعدد آثار گوناگونی برای انفاق بيان می کنند. يکی از آن آثار ازدياد نعمت مادی است؛ سؤال اساسی و قابل توجه که در اين مورد مطرح است اين است که ظاهر انفاق بيانگر آن است که نعمت فرد انفاق کننده در اثر انفاق به ديگری، کاهش می يابد، پس چرا آيات و روايات ازدياد نعمت مادی را به آن نسبت می دهند؟

از اين پرسش می توان اين گونه پاسخ گفت: انفاق کننده به  دنبال رضايت خدا و در حال معامله با او است و بر اساس آيات « لنهدينهم سبلنا»[26] يا « تتنزل الملائکة ألاّ تخافوا و لا تحزنوا... نحن أولياؤکم فی الحياة الدنيا و الأخرة»[27]، خداوند بزرگ، راه را به آنان می آموزد يا ملائکه را به کمک آنان می فرستد. نصرت خداوند مطمئنا ازدياد نعمت مادی و معنوی را به دنبال خواهد داشت.[28]

مثل الذين ينفقون أموالهم فی سبيل الله کمثل حبة انبتت سبع سنابل فی کل سنبلة مأئة حبة و الله يضاعف لمن يشاء و الله واسع عليم.[29]

کسانی که اموال خود را در راه خدا انفاق می کنند، همانند بذری هستند که هفت خوشه بروياند که در هر خوشه، يکصد دانه باشد و خداوند آن را برای هرکس که بخواهد [ و شايستگی داشته باشد] دو يا چند برابر می کند؛ و خدا [از نظر قدرت و رحمت] وسيع، و [به همه چيز] دانا است.

الف. عن أبی عبد الله (عليه السلام) قال: قال رسول الله (صلى الله عليه وآله): تصدقوا فإن الصدقة تزيد فی المال كثرة و تصدقوا رحمكم الله.[30]

از امام صادق (ع) نقل شده که رسول خدا (صلی الله عليه وآله و سلم) فرمود: صدقه بدهيد که صدقه باعث افزايش مال می‌گردد و صدقه دهيد تا خدا شما را مورد لطف قرار دهد.

ب. عن الصادق (عليه السلام) قال: قال النبی (صلى الله عليه وآله): من أعان أخاه اللهفان اللهبان من غم أو كربة، كتب الله عز و جل له اثنتين و سبعين رحمة، عجل له منها واحدة يصلح بها امر دنياه، و واحدة و سبعين لاهوال الآخرة.[31]

از امام صادق (عليه السلام) از پدرش نقل شده که پيامبر خدا (صلی الله عليه وآله و سلم) فرمود: هر کسی برادر نهايت اندوهگين و تشنه خود را کمک کند و گرفتاری وی را بر طرف سازد، خداوند متعال هفتاد و دو رحمت در نامه عمل او می‌نويسد، يکی از آنها را در دنيا نصيب وی گردانيده و امور دنيايی او را اصلاح می‌کند و هفتاد و يک رحمت ديگر برای زدودن گرفتاريهای آخروی او می‌باشد.

 

نتيجه

با توجه به برخی آيات و روايات که به آنها اشاره گرديد، از منظر قرآن و احاديث عوامل مؤثر بر بهره وری، علاوه بر عوامل مادی؛ عوامل معنوی نيز نقش مهم دارند که در صورت توجه به آنها می توانند در ارتقای کيفی و کمی بهره وری و تأمين سعادت و کمال مطلوب برای انسان به نحو شايسته مفيد و منتج قرار گيرد و جوامع انسانی را در مسير حيات اجتماعی، اقتصادی و اخلاقی به نقطه مطلوب برسانند. 

 



[1] - مباحثی در فلسفه اقتصاد، محمد حسين کرمی و عسکر دير باز ص16 پژوهشگاه حوزه و دانشگاه 1384

[2] - جزوه اقتصاد خرد1، سيد محمد کاظم رجايی ص 2

[3] - معجم موضوعی آيات اقتصادی قرآن، سيد محمد کاظم رجايی ص110

[4] - همان

[5] - مبانی علم اقتصاد، نصر الله خليلی تيرتاشی ص72

[6] - اعراف ،96

[7] - معجم موضوعی آيات اقتصادی قرآن ص112

[8] - همان ، آيات ديگر نيز وجود دارد که بر مطلب فوق دلالت دارند از جمله آيه 66 سوره مائده: و لو أنهم اقاموا التوراة و الإنجيل و ما أنزل اليهم من ربهم لأکلوا من فوقهم و من تحت ارجلهم منهم أمة مقتصدة و کثير منهم ساء ما يعملون. و آيه 3 سوره طلاق: و من يتق الله يجعل له مخرجا و يرزقه من حيث لا يحتسب و من يتوکل علی الله فهو حسبه...

[9] - معجم موضوعی آيات اقتصادی قرآن ص112

[10] - نهج البلاغة، ابن ابی الحديد، ج11 ص128

[11] - معجم موضوعی آيات اقتصادی قرآن، با اقتباس و تلخيص

[12] - عوالی اللئالی، ابن ابی جمهور احسائی ج 1 ص270

[13] - نوح آيه10-12، در سوره هود آيه 52 نيز اين مطلب مطرح شده است. و يا قوم استغفروا ربکم ثم توبوا اليه يرسل السماء عليکم مدرارا و يزدکم قوّة الی قوّتکم و لا تتولوا مجرمين.

[14] - تفسير نمونه ج25، ص69، مکارم شيرازی و ديگران

[15] - بحار الأنوار، علامه مجلسی ج 100 ص 21

[16] - وسائل الشيعة (آل البيت)، حر عاملی ج 15 ص 347

[17] -  بحار الأنوار ج95 ص 296

[18]- بحار الأنوار ج 68 ص 45

[19] - معجم موضوعی آيات اقتصادی قرآن ص120

[20] - همان

[21] - ابراهيم ،7

[22] - ميزان الحكمة ج 4 ص 3313

[23] - البحار ج 71 ص 41

[24] - بحار الأنوار ج 93 ص 161

[25] - الكافی ج 2 ص 94

[26] - ابراهيم ، 12

[27] - فصلت ،30

[28] - معجم موضوعی آيات اقتصادی قرآن ص121

[29] - بقره، 261

[30] - الكافی ج 4 ص 9

[31] - مستدرک الوسائل ج12ص414

+ نوشته شده در  جمعه چهارم اسفند 1385ساعت 10:0  توسط : توسلی غرجستانی | 
 
صفحه نخست
پست الکترونیک
آرشیو
درباره وبلاگ
بنام آفریننده اندیشه ها
توانا بود هر که دانا بود
زدانش دل پیر برنا بود
دوستان عزیز سلام! امیدواریم اندیشه سبزتان همیشه سبز باشد و رازیانه افکار تان همیشه مروارید وار در حال رستن و تکامل، قدم تان را به این وبلاگ گرامی میداریم. سعی ما در صفحات مجازی جادوی" وبلاگ نویسی" نه سرگرمی تنها بلکه باهدف ارایه اطلاعات مفید ( تا جای که توان داشته باشیم) در زمینه های مختلف ( اجتماعی، تاریخی، دینی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی) می باشد که در تدوام این کار به دیدگاه های عالمانه و منصفانه شما نیاز داریم تا با لطف خود اشتباهات ما را تذکرداده و از نقطه نظرات مفید شما در بهینه سازی کیفیت و کمیت مطالب استفاده خواهیم کرد.

« استفاده از مطالب فقط با ذکر منبع و نام نویسنده آزاد است»

نوشته های پیشین
مرداد 1392
تیر 1392
خرداد 1392
اسفند 1391
بهمن 1391
آذر 1391
تیر 1391
فروردین 1391
اسفند 1390
آبان 1390
مهر 1390
شهریور 1390
مرداد 1390
خرداد 1390
اردیبهشت 1390
اسفند 1389
بهمن 1389
آبان 1389
مهر 1389
مرداد 1389
تیر 1389
خرداد 1389
اردیبهشت 1389
فروردین 1389
اسفند 1388
بهمن 1388
آذر 1388
آبان 1388
مهر 1388
شهریور 1388
مرداد 1388
خرداد 1388
اردیبهشت 1388
فروردین 1388
اسفند 1387
بهمن 1387
آرشيو

آرشیوی موضوعی مقالات

1- دینی، تاریخی و فرهنگی (11)
2- اقتصادی (13)
3- سیاسی-اجتماعی(27)
4- پارلمان و رئیس جمهور(5)
5- زن، جامعه و اسلام(5)
6-آمریکا-اسرائیل، حزب الله، خاورمیانه و تروریزم(9)
پیوندها
نمايه مقالات وبلاگ غرجستان
آيت الله فياض
آیت الله محقق
آيت الله محسني
وحدت نیوز
دانشگاه کاتب
شهید صادقی
هزاره پرس
روزنامه 8 صبح
سایت سمنگان
سایت کاتب هزاره
شبکه قرآنی انترنتی افغانستان
وزارت عدلیه
سایت گشایش
بسوی عدالت
شبکه اطلاع رسانی افغانستان
مؤسسه امام هادی
سایت وحدت
سایت افغانستان قلب آسیا
بسوی عدالت(شهید مزاری)
سایت حزب الله لبنان
سایت نگاهی نو
سایت حامد کرزی (دری)
سایت آرمان
فلسفه و سیاست
افغان کامپیوتر
دانایی توانایی
نگاهی نو
دایکندی آنلاین
علی پیام
سبز سبز
bbc برای افغانستان
شیعه چه مذهبی است؟
فصل آگاهی
افغانستان بعد از جنگ
افغانستان(سایتها و وبلاگها)
مهاجر افغانی
اسرا
اقتصاد افغانستان
نقطه الحاق
عصر اندیشه
انجمن جوانان سمنان
نویدفردا
سپاس
سایت جاغوری
دانشجویان دایکندی
ارزگان شمالی
صبحدم
حمزه واعظی
رفتنت خون در دل خورشید کرد
مسیح ارزگانی
سینمای دیدنو
نسیم ایمان
عروه الوثقی
کابل پرس
حبیب پیمان
دانشجو
کاتب هزاره
مثلث پارسی
صدای مظلومیت
ارزگان جنوبی
بانک مرکزی افغانستان
کبوتر خوان 2
سپندزار
آسمان
اخبار دایکندی
مجله اقتصاد اسلامی
فصل چهارم
داود سرخوش
kabul night
سلام
حسینی مدنی
انقلاب زرد
شاخص 84
المکتبه الوقفیه
وحید پیمان
فانوس دریایی
اتحاد
فردای روشن
شباهنگ
نوشته در خلوت
لنک باکس وبلاگهای افغانی
کویته/ رفیعی
کتابخانه دایکندی
گفتمان روشنایی
چشمه ریگی
هزاره پیوند
سایت جامع متخصصان
حامیان بشردوست
بوستان سخن
حکمت سرا
جامعه المصطفی
نصر آنلاین
زابلستان
اتفاق
همکار نیوز
بانك تجارت
نور مگزين
ليگان (سرور جوادي)
VOA
جمهوري سكوت
سايت غرجستان
بانك پارسيان
مترجم گوگل
فقه المصارف
كاتبين
بيمه آنلاين
راديو نيلي
تاجيك مديا
هواشناسي افغانستان
موسسه تحصیلات ابن سینا
خواجه عبدالله انصاری
خوب و خراب
tala
وزارت تحصیلات عالی
 

 RSS

POWERED BY
BLOGFA.COM

طراح قالب
دیجیتال کیوان

cerebral palsy