زندگی نامه استاد محمد اسحاق محقق
بسم الله الرحمن الرحیم
العلما باقون ما بقی الدهر
زندگینامه حضرت حجت الاسلام و المسلمین استاد شیخ محمد اسحاق محقق(ره)
استاد بس ارجمند و بزرگوار! چگونه غم فراق تو را باور کنم که انگار احساس میکنم، قلبت آکنده از آرامش همچون دریا، استوار همچون کوه و زلال همچون چشمهسارن معرفت که بر چمنهای دانش آموختگی همچون نیم قرن گذشته بر ما و امثال ما فرو میریزد.
معلم پارسا و استاد پرهیزگار! خورشید معرفتت گرمابخش وجود ما و ذوب کننده قلههای جهالت و ارمغان بخش شور و طراوت در ذهنهای مستعد شاگردانت بود.
استاد پارسا و صادق! اینک در رثای تو یادی از زندگی مملو از خدمات، افتخارات، ایفای وجیبه اسلامی و انسانی و پیامرسانی صادق تو می نماییم و صادقانه گواهی میدهیم که ای استاد سفر کرده تو مصداق بارز و اتم این اشعار میباشی.
از یک کلام جان فزاصد مرده احیا میکنی
هنگام تعلیم سخن کار مسیحا میکنی
هردم که میگویی سخن جان میدهی مارا به تن
درجان دمیدن در بدن اعجاز عیسی میکنی
با دانش خود هر زمان بخشی حیات جاودان
خضری وآب زندگی در ساغر ما میکنی
نوحی و با کشتی خود ما را به ساحل میبری
چون ناخدایی با خدا روسوی در یا میکنی
اینک ناباورانه در غم فراق و رحلت جانکاه تو در مرکز علم و فقاهت قم و دفتر مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی محقق کابلی مد ظله العالی، همگام با علما، شاگردان، فرهیختگان هموطن و شیفتگان علم و دانش در سوگ تو نشستهایم تا باشد که اندک از آن حقی که بر ما داری ادا کرده باشیم.
اساتید، علما و فرهیختگان ارجمند!
اینک آنچه ارائه میشود فرازهایی از زندگی پر افتخار عالم ربانی و استاد گرانقدری است که عمر با برکت خویش را در راه کسب علم، تعلیم و تربیت شاگردان برومند و تبلیغ معارف دین سپری کرد. شخصیت برجستۀ که با سلاح علم و عمل توانست طی نیم قرن خدمات شایستهای به مردم مؤمن و خداجوی ولایت دایکندی و بالخصوص ولسوالی اشترلی به انجام رساند و خود چون عارف پاکدامن زندگی شرافتمندانه و زاهدانهای را طی 71 سال عمر با برکت و عزت سپری نموده و به سوی حضرت حق شتافت. او عالمی عامل، استاد توانا، خطیب بلیغ و مجاهد عرصههای علم و تبلیغ به شمار میرفت.
هم اکنون زندگینامه استاد در شش بخش به صورت فشرده ارائه میگردد: دوران کودکی، تحصیلات، فعالیتهای علمی، فرهنگی و تبلیغی، فعالیتهای اجتماعی و سایر ویژگیها.
1ـ دوران کودکی
استاد محمد اسحاق محقق فرزند علی در سال 1317 شمسی در منطقه چهارقل از توابع ولایت دایکندی در یک خانواده روحانی پا به عرصه وجود گذاشت. سواد خواندن و نوشتن و قرآن کریم را نزد والد و افراد دیگر فراگرفت. بخاطر شرایط سخت زندگی در مناطق مرکزی، والد ایشان قادر نبود فرزندان خود را برای ادامه تحصیلات به مراکز تحصیلی موجود بفرستد. از اینرو استاد، دوران کودکی و نوجوانی را در کنار پدر به انجام کارهای سخت کشاورزی گذراند و با شرایط دشوار زندگی هزارهجات خو گرفت. همین تحمل سختیها، آینده استاد را رقم زد و از او شخصیت بسیار مقاوم و پر صلابت در برابر نا ملایمت ساخت و بنا به تعبیر امام علی (ع) «الشجره البریه اصلب عُودا»ً.
2ـ دورههای تحصیل
الف) کشور افغانستان
استاد محقق(ره) هرچند تا سن 20 سالگی توفیق ادامه تحصیل را نیافت اما شوق تحصیل همچنان در دل او شعله میکشید تا اینکه روزی تصمیم گرفت کار را رها کرده و با عزم راسخ و جدیت زایدالوصفی به تحصیل علم بپردازد. اینگونه بود که در سال 1343 شمسی، به قصد یادگیری علوم دینی خدمت مرحوم استاد موحدی اشترلی حضور یافت و به مدت 6 شش ماه از محضر ایشان کسب دانش و فیض نمود. در سال بعد استاد با حضور در حوزه علمیه پربار سنگتخت، دروس صرف، نحو (سیوطی و جامی)، حاشیه ملاعبدالله و معالم را طی سه سال از محضر فقیه ربانی حضرت آیت الله استاد خسروی که از چهرههای علمی آن روزگار کشور محسوب میگردید، بهره برد.
ب) کشور ایران
در اواخر سال 1346 همراه با برخی از دوستان دوره تحصیل از جمله آقایان: حجج اسلام شیخ محمدانور مبلغ و شیخ محمدعلی فصیحی به قصد ادامه تحصیل عازم کشور ایران گردید. در طول اقامت در مشهد مقدس، در مدرسه علمیه باغ رضوان به مدت یک سال مشغول تحصیل شده و از محضر استاد حجت هاشمی خراسانی (به حق که پدر ادبیات عرب در ایران محسوب میشود)، بهرهمند گردید.
ج) کشور عراق
پس از یک سال اقامت در مشهد مقدس، در سال 1347 ش استاد همراه با دوستانش برای ادامه تحصیل در سطوح بالاتر، عازم حوزه علمیه نجف اشرف شد و در مدرسه علمیه «جامعة النجف» که از بهترین مدارس علمیه آن زمان بود اقامت گزید. کتابهای شرح لمعه و قوانین الاصول را فراگرفت. سپس به مدرسه علمیه آیت الله بروجردی حضور یافته و سطوح عالی اصول و فقه را از محضر استادان بزرگ آن زمان همانند: حضرات آیات؛ مرتضوی، شیخ مجتبی لنکرانی و صدرا بهره برد.
نکته قابل توجه در مورد تحصیلات استاد محقق سختکوشی ایشان است. هم دورههای ایشان معترفند که سختیها و مشکلاتی که استاد محقق در راه کسب تحصیل علم متحمل میشد برای هر کسی قابل تحمل نبود. ایشان علاوه بر حضور فعال در بسیاری از دروس، برخی از دروس دیگر را که همزمان برگزار میگردید، به صورت غیر حضوری کاستهای دروس مذکور را گوش داده و پیاده میکرد و سپس با سایر هم فکران خود به مباحثه می پرداخت که هم اکنون شرحهای دستنویس استاد پیرامون کتابهای رسایل و مکاسب و کفایه از بهترین شروح به شمار میرود. این تلاش و جدیت استاد باعث شد که وی در مدت کمتر از دوازده سال تمام دروس سطوح عالیه حوزه را به خوبی فراگرفته و تسلط کافی بر تدریس متون درسی آن زمان یافت.
3 ـ فعالیتهای علمی
الف ـ تاسیس مدرسه علمیه المهدی (عج)
استاد محقق در سال 1355 ش، با باز گشت به منطقه با کمک علمای آن دیار اقدام به تأسیس مدرسه علمیه المهدی (عج) شیخمیران نمود. علمایی که با استاد محقق در تأسیس این حوزه علمی همکاری داشتند عبارتاند از حجج اسلام:
1- مرحوم استاد موحدی اشترلی
2- مرحوم استاد حسینداد امینی
3- مرحوم استاد حاج شیخ محمدعلی ادیب
4- مرحوم شیخ محمد انور مبلغ
5- استاد حاج شیخ محمد علی فصیحی
6- شهید امان الله امینی
7- مرحوم شیخ قربان مبلغ شیخمیرانی
8- مرحوم شیخ حیدر عالمی
9- رضایی شیخعلی
علما فوق در سال 1356 ش این حوزه را در زمین به مساحت تقریبا دو هزار مترمربع در منطقه شیخمیران در دو طبقه شامل یک باب حسینه و 20 باب اتاق بنا نهادند که در سال بعد حدود هفتاد نفر از علاقمندان علوم اسلامی جذب مدرسه علمیه مذکور شدند و کلاسهای قرآن کریم، تجوید، صرف و نحو به صورت فعال برگزار گردید.
ب ـ 40 سال برکرسی تدریس
بعد از تأسیس مدرسه علمیه مذکور، طبق توافق علما و متنفذان منطقه استاد محقق بهترین گزینهای بود که فرصت کافی و شایستگی لازم تدریس و تربیت را داشت؛ با تکیه استاد بر کرسی تدریس، مردم متدین این مرزوبوم استقبال پرشور و لازم را از تأسیس و ایجاد این حوزه علمیه نمودند و از نقاط مختلف ولایات دایکندی و بامیان متقاضیان بسیاری را به سوی خود جلب نمود.
استاد محقق همانگونه که در تحصیل شوق وافری داشت، در تدریس و آموزش نیز انگیزه و جدیت فوق العادهای از خود نشان میداد. آنچه استاد محقق را به یک استاد بزرگ در منطقه تبدیل کرد، دو ویژگی برجسته ایشان بود: یکی تسلط کامل استاد به متون درسی خصوصا ادبیات عرب و دیگر شیوه خاص شاگرد پروری و دلسوزی که نسبت به شاگردان خود داشت. ایشان بیان رسایی در نحوه ارائه درس داشت و پس از تدریس به شیوههای مختلف، شاگرد را میآزمود که درس را به خوبی فراگرفته است یا نه، این دقتها و دلسوزیهای استاد، سبب شد که شاگردان بهرههای زیادی از محضر ایشان ببرند.
استاد حدود 35 سال متوالی در مدرسه علمیه المهدی(عج) شیخمیران، تدریس نمود و حتی در ایام تعطیلات تعدادی از شاگردان ایشان با حضور در منزل استاد از محضرشان بهره میبردند.
در سالهای اخیر استاد، مدرسه علمیه المهدی را به تعدادی از شاگردان خود سپرده و بنا به دعوت مدیریت مدرسه علمیه مهدیه نیلی به مدت دو سال در این حوزه مشغول تدریس شد و همچنین بعد از فوت عالم خدمتگذار جناب حجه الاسلام و المسلمین استاد رضایی کورگه، طبق دعوت و اصرار جمعی از مردم متدین این منطقه به مدت سه سال نیز در مدرسه علمیه صاحب الزمان(عج) کورگه به تدریس اشتغال ورزید.
اینگونه بود که تلاشهای گسترده و خالصانه مرحوم استاد محقق در امر دانشگستری به بار نشست و شاگردان ایشان مدارج بالای علمی را طی کردند. اکنون برخی از این شاگردان به مرحله اجتهاد رسیده و برخی دیگر سالهاست در کرسی تدریس و تبلیغ قرار دارند و تعداد زیادی از آنان به کار تحقیق و پژوهش مشغولاند.
ج ـ پاسخ به سئوالات شرعی
یکی از کارهای علمی مهم استاد محقق پاسخ به سئوالات شرعی مردم بود. در مناطقی که مردم به بیوت مراجع عظام دسترسی نداشتند پاسخ به سئوالات شرعی یک ضرورت انکار ناپذیر است و از جمله کارهایی است که دقت زیادی میطلبد. استاد با تسلطی که بر ابواب مختلف فقهی داشت سئوالات مختلف فقهی را کتبا پاسخ میداد و بدین وسیله یکی از نیازهای شرعی مردم را مرتفع میساخت.
د ـ عرصه تبلیغ
بعد از تعلیم و تربیت، مهمترین فعالیت استاد تبلیغ معارف دین و هدایت مردم بود. علاوه بر ایام محرم که در جاهای مختلف بر منبر و کرسی وعظ می نشست، به مناسبتهای مختلف و در مناطق دور و نزدیک به امر تبلیغ و ارشاد میپرداخت و در این راه از هیچ تلاش و جدیتی کم نمیگذاشت و بسیاری از اوقات با پای پیاده و با تحمل سختیهای فراوان، خود را به محل مورد نظر میرساند و تشنگان معارف دین را سیراب میساخت. خطابهها و روضههای استاد بسیار دلنشین و جذاب بود، چون از ضمیر و روح پاک سرچشمه میگرفت لاجرم بر قلوب مؤمنین مینشست و روح و جان آنان را نوازش میکرد. سعی استاد بر تبیین صحیح معارف دین بود، بنابراین از نقل حکایات و روضههای مشکوک پرهیز داشت و با کسانی که اینگونه روضهها را میخواندند به شدت برخورد میکرد.
4ـ خدمات اجتماعی
استاد همانگونه که مرد علم و دانش، تعلیم و تربیت بود، در عرصه فعالیت اجتماعی نیز جزو پیشگامان بود که اینک به فراخور حال به برخی از آنها اشاره میشود:
الف ـ حل و فصل دعاوی
به دلیل نبود مراکز دولتی جهت رسیدگی به امور حقوقی مردم، علما تنها مرجع رسیدگی به این امور به حساب میآمدند. در این بین نقش مدرسه علمیه المهدی شیخمیران و شخص استاد محقق بسیار برجسته بود. مردم مدرسه را پناه گاهی برای حل مشکلات خود میدانستند؛ از اختلافات خانوادگی گرفته تا دعاوی کیفری و مدنی. استاد محقق با حوصله فراوان به این دعاوی گوش داده و روزها و ساعتها وقت خود را صرف حل و فصل آن میکرد و چه بسا مجبور میشد مسافت زیادی را برای بررسی موضوع، خود پیاده طی کند.
ب ـ ایجاد صلح بین گروههای متخاصم
در زمانی که متأسفانه آتش جنگهای گروهی و حزبی امنیت و آسایش مردم را سوزاند و جان و مال و ناموس آنان را در معرض خطر قرار داد، نقش مرحوم استاد محقق به عنوان یک روحانی متنفذ و بی طرف در کاهش آلام مردم بسیار برجسته بود و وی با پذیرش خطرات احتمالی میان طرفهای درگیر پا درمیانی نموده و آنان را به صلح و آشتی دعوت مینمود. این زحمات استاد در آن شرایط بحرانی یکی از مهمترین خدماتی است که برای کاهش تنش و نزاع بین گروهی انجام داد.
ج. تأسیس حسینیه، احداث پل و راه
از جمله خدماتی که استاد محقق انجام داد تأسیس حسینیه، احداث پل و راه بود. ایشان در این زمنیه اقدامات گستردهای داشت. ساختن حسینیه، پل و راهسازی از نیازهای اساسی مردم هزارهجات است. حضرت استاد با نفوذ فوق العادۀ که داشت با ارسال یک نامه میتوانست متنفذین را گردهم آورده و توسط آنان نیروهای مردمی را بسیج و کارهای عامالمنفعه را به را اندازد. نکته قابل ذکر است که خود استاد مانند یک کارگر ساده بخشی از کار را شخصا به عهده میگرفت و از اینکه آن را به دیگری بسپارد خودداری میکرد.
5 ـ ویژگیها
استاد محقق جدا یک شخصیت کم نظیر بود، اوصاف و ویژگیهای که این استاد عزیز داشت کمتر روحانیای واجد آنهاست. آنچه ذیلا به عنوان ویژگیهای استاد ذکر میشود گوشهای از اوصاف بی شمار ایشان است.
الف ـ اخلاص
هدفی که استاد از فعالیتهای علمی و اجتماعی خود دنبال میکرد جز انجام وظیفه و کسب رضای پروردگار چیز دیگر نبود. تمام تلاش ایشان اجرای احکام و دستورات الهی و خدمت به خلق خدا بود. برای حل مشکلات مردم روز ها وقت شان گرفته میشد بدون اینکه کوچکترین سود مادی نصیب ایشان شود. این وضعیت یکبار و دو بار نبود بلکه در طول حیات پر برکت شان ادامه داشت. این نشان از آن داشت که استاد فقط به دنبال وظیفه الهی خود است و خرسند است که در راه مرضی خدا گام بر میدارد.
ب ـ عرفان و معنویت
استاد مقام بالای عرفانی داشت، خدا در مرکز فعالیتهای او قرار داشت، تکیه کلامها، توصیهها و نماز شبها و توسلات ایشان همه حاکی از شخصیت عرفانی استاد است.
ج ـ جدیت و تلاش
ویژگی بارز استاد محقق جدیت در کارها بود. ایشان چه در کارهای علمی و چه در کارهای اجتماعی بسیار کوشا و پر تلاش بودند طوری که اطرافیان را به اعجاب وا میداشتند. حتی کارهای شخصی مثل کشاورزی و خانهسازی را خودشان انجام میداد و با زحمت فراوان کارها را با استحکام زیادی به انجام میرساندند. اینجاست که انسان به یاد آن حدیث پیامبر(ص) میافتد که فرمود: «رحم الله امرؤا عمل عملا فاتقنه». یعنی خدا رحمت کند، انسانی را که وقتی کاری را انجام میدهد آن را محکم انجام میدهد و سهل انگاری نمیکند. جدیت در کارها و محکم کاری یک اصل اساسی در دین مبین اسلام است که حضرت استاد به خوبی به آن عمل میکرد و با این سیره خود به دیگران انرژی و نیرو میداد.
د ـ صراحت لهجه علیه ستمگران
گروههای نظامی هر روز اغتشاش به پا میکردند و جان ومال و نوامیس مردم را به خطر میانداختند و مردم بی پناه هم هیچ کاری حتی یک اعتراض هم از آنان ساخته نبود. در این بین فقط یک صدای رسایی وجود داشت که به حمایت مظلومان برخاسته و علیه زورگویان فریاد میکشید و آن صدای استاد محقق بود. ایشان با شجاعت تمام در برابر نظامیان خود سر میایستاد و با شمشیر زبان آنان را به زانو در میآورد و عجیب این بود که با همۀ مبارزاتی که علیه نظامیان انجام میداد کسی جرأت نمیکرد به ایشان آسیبی برساند.
هـ اخلاق اجتماعی
اخلاق اجتماعی، یکی از مهم ترین ابزارهای موفقیت یک روحانی است. استاد محقق شخصیتی بود که در این عرصه نیز موفقیت زیادی کسب کرد. ایشان با اصناف مختلف جامعه به شیوه متناسب با آنها بر خورد میکرد و خیلی زود افراد را به خود جذب میکرد، این شیوه رفتاری استاد مهر و محبت ایشان را در قلوب مردم جای داده بود و مردم از صمیم قلب حضرت استاد را دوست داشتند.
و ـ بی تکلفی
ویژگی دیگر استاد بی تکلفی در امور زندگی بود. ایشان بسیار ساده میزیست و دنبال تجملات نمیرفت و در نحوه خوراک و پوشاک و مسکن هیچگاه خود را به تکلف نمیانداخت، بر مرکب ساده سوار میشد و بر زمین خاکی مینشست و به آنچه داشت قانع بود و با هر مشکلی از مشکلات زندگی میساخت. این درست بر خلاف رفتار برخی از روحانیون است که غذای مخصوص، لباس مخصوص، مرکب مخصوص و جایگاه ویژه برای خود قایلند و با اندک سختیای صحنه را ترک میکنند.
ز ـ استفاده از دسترنج خود
از اوصاف ویژه استاد این بود که خود همانند یک دهقان ساده روی زمین کشاورزیاش کار میکرد و حاصل دسترنج خود را استفاده میکرد و بدین سان دست نیاز به سوی مردم دراز نمیکرد و زندگی شرافتمندانهای برای خود رقم زده بود. این نبود مگر به خاطر روح بلند و مناعت طبع استاد که علاوه بر کارهای علمی و اجتماعی، شخصا تأمین معاش خود را به عهده گرفته بود و بدین صورت علم و عمل و دین و دنیا را به هم آمیخته بود.
ح ـ بی طرفی در زمان فتنه
یکی از خصوصیات برجسته استاد این بود که در زمان جنگهای داخلی، وابسته به هیچ حزب و گروهی نشد. استاد به حق میدانست که وابستگی به جریانانهای سیاسی مانع اصلی رسیدن ایشان به اهداف بلندشان است، حزبی بودن جز اتلافوقت و برادرکشی و متهم شدن چیز دیگری نبود. از اینرو استاد نه تنها به حزبی نپیوست بلکه مبارزهای سرسختانهای با این نوع گروهگرایی داشت و تمام طرفهای درگیر را مسئول فجایع در جامعه میدانست.
و سرانجام پس از نیم قرن تلاش علمی - فرهنگی
سرانجام پس از نیم قرن تلاش در راه فراگیری علوم و خدمت در راه دین و مکتب اهل بیت(ع) در شب حمعه 6/11/1391 روح پاک آن استاد عزیز در جوار رحمت الهی آرام گرفت و شاگردان و دوستان و عموم مردم دایکندی را به سوگ خود نشاند. مردم قدرشناس دایکندی از مسیر نیلی تا ولسوالی اشترلی تشییع گستردهای از عالم و استاد خدوم خود به عمل آوردند.
ما نیز این ضایعه اسفناک را به پیشگاه حضرت صاحب الامر والزمان(عج)، علمای اعلام، شاگردان و عموم دوستان و محبان آن عزیز سفر کرده تسلیت عرض میکنیم و از پیشگاه خداوند متعال برای روح بلند آن استاد فرزانه علو درجات مسئلت مینماییم.
روحش شاد و راهش پر رهرو باد!
بنام آفریننده اندیشه ها